Η Κυριακή του Ζακχαίου, αγαπητοί αδελφοί, είναι θύρα και πρόλογος· είναι το κατώφλι από το οποίο εισερχόμαστε σιγά-σιγά στο ιερό στάδιο του Τριωδίου. Η Εκκλησία, ως φιλόστοργη Μητέρα, δεν μας ρίχνει απότομα στο πέλαγος της μετανοίας, αλλά πρώτα μαλακώνει την καρδιά, χαμηλώνει το φρόνημα, συντρίβει αθόρυβα την ιδέα για τις δυνατότητες μας. Μας παρουσιάζει όχι έναν άγγελο, αλλά έναν αμαρτωλό· όχι έναν ασκητή της ερήμου, αλλά έναν άνθρωπο της αγοράς· όχι έναν ασήμαντο, αλλά έναν πλούσιο· ώστε να μη μπορεί κανείς να πει: «αυτό δεν με αφορά».
Ο Ζακχαίος ήταν αρχιτελώνης και πλούσιος. Άρχοντας, πρόσωπο σημαίνον, άνθρωπος με κύρος και δύναμη. Και όμως, όλη αυτή η εξωτερική πληρότητα δεν κατάφερε να σβήσει την εσωτερική του ένδεια. Η ψυχή του λιμοκτονούσε. Διότι άλλο είναι να έχεις και άλλο να είσαι· άλλο να κατέχεις και άλλο να ζεις αληθινά. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέγει ότι «ου το πλήθος των χρημάτων, αλλά η πτωχεία της αρετής γεννά την δυστυχία». Ο Ζακχαίος είχε τα πρώτα, αλλά του έλειπε το δεύτερο. Γι’ αυτό και μόλις ακούει πως περνά ο Ιησούς, γεννιέται μέσα του ένας πόθος ακαταμάχητος: «εζήτει ιδείν τον Ιησούν τίς εστι».
Εδώ αρχίζει το μυστήριο της ταπεινώσεως. Ο άρχοντας τρέχει. Ο σεβαστός ανεβαίνει σε δέντρο. Ο σοβαρός γελοιοποιείται. Δεν λογαριάζει τα σχόλια, ούτε το πλήθος, ούτε την εικόνα του. Γιατί όταν η ψυχή διψά, δεν υπολογίζει το κόστος. Η ταπείνωση του Ζακχαίου δεν ήταν εσωτερική μόνο· ήταν σωματική, ορατή, εκτεθειμένη στους άλλους. Αυτούς που τον υπολόγιζαν. Και αυτό έχει μεγάλη σημασία. Οι Πατέρες μας διδάσκουν ότι η ταπείνωση δεν είναι ιδέα, αλλά στάση ζωής. Όποιος θέλει να δει τον Χριστό, πρέπει να δεχτεί να κατέβει από το βάθρο του και να ανέβει στο σταυρό της αυτομεμψίας.
Και τότε συμβαίνει το παράδοξο: εκείνος που ανεβαίνει, καλείται να κατέβει. «Ζακχαίε, σπεύσας κατάβηθι». Ο Χριστός πρώτα τον υψώνει με το βλέμμα Του και έπειτα τον χαμηλώνει με την πρόσκληση. Διότι η αληθινή ύψωση δεν βρίσκεται στο να δεις μόνο τον Χριστό, αλλά στο να Τον δεχτείς. «Σήμερον γαρ εν τω οίκω σου δει με μείναι». Ο Θεός δεν ζητά στιγμιαίες συγκινήσεις, αλλά μόνιμη κατοίκηση.
Η μετάνοια του Ζακχαίου καρποφορεί αμέσως. Δεν αναβάλλεται, δεν διαπραγματεύεται, δεν εξηγείται. Στέκεται ενώπιον του Κυρίου και απογυμνώνει τον εαυτό του. Τα μισά στους φτωχούς· τα κλεμμένα τα δίνει στο τετραπλάσιο. Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς τονίζει ότι εδώ δεν έχουμε απλώς διόρθωση αδικιών, αλλά «καρδίαν μεταποιημένην», καρδιά μεταμορφωμένη. Η φιλαργυρία, ρίζα πάντων των κακών, κόβεται από την ρίζα της. Ο πλούτος παύει να είναι δεσμά και γίνεται διακονία.
Η πράξη αυτή δεν είναι ηθική απλώς· είναι σωτηριολογική. «Σήμερον σωτηρία τω οίκω τούτω εγένετο». Η σωτηρία δεν αναβάλλεται για το μέλλον· αρχίζει από τώρα, όταν ο άνθρωπος ανοίγει την πόρτα. Και ο Ζακχαίος, παιδί του Αβραάμ πλέον όχι κατά το αίμα, αλλά κατά την πίστη, εισέρχεται στον λαό των σωζομένων. Ο Χριστός ήλθε «ζητήσαι και σώσαι το απολωλός», όχι το τακτοποιημένο, όχι το αυτάρεσκο, αλλά εκείνο που γνωρίζει πως έχει χαθεί.
Η ανάβαση του Ζακχαίου στη συκομορέα προσφέρεται για βαθύτερη, αναγωγική ερμηνεία. Οι Πατέρες βλέπουν στο δέντρο τον κόπο της ασκήσεως, την υπέρβαση του κοσμικού φρονήματος, την προσπάθεια να υψωθεί ο νους πάνω από τα γήινα. Όπως ο Ζακχαίος ανέβηκε για να δει, έτσι και εμείς, εισερχόμενοι στο Τριώδιο, καλούμαστε να ανέβουμε πάνω από την ραθυμία, την συνήθεια, την πνευματική νωθρότητα. Να κόψουμε λίγο από το βάρος της ύλης, να ελαφρύνουμε την καρδιά, για να περάσει ο Χριστός και να Τον αναγνωρίσουμε.
Το Τριώδιο δεν είναι περίοδος θλίψεως, αλλά ευκαιρία αναβάσεως. Είναι κλίμακα, όπως του Ιακώβ, όπου κατεβαίνει ο Θεός και ανεβαίνει ο άνθρωπος. Όμως η άνοδος αυτή περνά πάντοτε από την ταπείνωση. Όποιος θέλει να υψωθεί χωρίς να ταπεινωθεί, πέφτει. Όποιος όμως ταπεινώνεται, ακόμη κι αν ανέβει σε δέντρο, δοξάζεται από τον Θεό. Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος λέγει: «Όπου υπάρχει ταπείνωσις, εκεί κατασκηνώνει η χάρις».
Αδελφοί μου, ο Ζακχαίος δεν έμεινε στο δέντρο. Κατέβηκε, άνοιξε, μοίρασε, άλλαξε. Αυτό είναι το κριτήριο. Αν το Τριώδιο μας συγκινήσει αλλά δεν μας αλλάξει, τότε μείναμε στα κλαδιά. Αν δούμε τον Χριστό αλλά δεν Τον δεχτούμε στο σπίτι, τότε χάσαμε την ώρα της επισκέψεως. Η Εκκλησία σήμερα μας καλεί όχι να θαυμάσουμε τον Ζακχαίο, αλλά να του μοιάσουμε. π.Π.Κρούσκος
