Ομιλία
Το Ίδρυμα Νεότητος και Οικογένειας
Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών
διοργάνωσε ομιλία με θέμα:««Αποκρυφισμός και σύγχρονες αιρέσεις, μαντεία, προλήψεις, δεισιδαιμονίες και η πνευματικότητα του ανατολικού μυστικισμού»
Ομιλητής ήταν ο π. Ανδρέας Γκατζέλης*
Παραθέτουμε το κείμενο της ομιλίας του:
««Αποκρυφισμός και σύγχρονες αιρέσεις, μαντεία, προλήψεις, δεισιδαιμονίες και η πνευματικότητα του ανατολικού μυστικισμού»
- Η αναζήτηση
Η αναζήτηση του νοήματος της ζωής είναι πηγαία και βαθιά ριζωμένη μέσα στον άνθρωπο. Έτσι πλάστηκε από τον Θεό: να στρέφεται προς τα άνω και να αναζητά με πόθο την αιωνιότητα. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι και η ίδια η λέξη «άνθρωπος» φανερώνει αυτή την κίνηση· τον άνθρωπο που «ἄνω θρώσκει», που υψώνει το βλέμμα και την καρδιά του προς τον Θεό. Αναζητά να φωτίσει τον πόνο του, να δώσει απάντηση στα ερωτήματά του, να βρει διέξοδο στα αδιέξοδά του. Αναζητά την αγάπη, αλλά και τον τρόπο να την εκφράσει αληθινά. Μέσα σε αυτή την πορεία, άλλοτε συνειδητά και άλλοτε πιο σιωπηλά, η καρδιά αναζητά τον Θεό· Εκείνον που δίνει την αληθινή πληρότητα στην ανθρώπινη ύπαρξη.
Σε προηγούμενες εποχές, αυτή η αναζήτηση εκφραζόταν πιο φυσικά μέσα στον χώρο της Εκκλησίας και στον τρόπο της εκκλησιαστικής ζωής. Ο άνθρωπος προσέγγιζε τον ιερέα, άνοιγε την καρδιά του, ζητούσε λόγο και καθοδήγηση και, μέσα από αυτή τη σχέση, δεχόταν παρηγοριά, φώτιση και στήριξη από τη χάρη του Θεού. Υπήρχε μια ζωντανή εμπιστοσύνη, μια μαθητεία που καλλιεργούσε την καρδιά στην ταπείνωση και την οδηγούσε, με έναν θεραπευτικό τρόπο, στην αποδοχή της χάριτος του Θεού.
Στην εποχή μας, η ανάγκη για απαντήσεις στα υπαρξιακά ζητήματα παραμένει ιδιαίτερα έντονη. Ο άνθρωπος, έχοντας άμεση πρόσβαση σε μια μεγάλη ποικιλία πληροφοριών, έρχεται σε επαφή με ιδέες, διδασκαλίες και πρακτικές που υπόσχονται γνώση και εμπειρία. Έτσι, η προσωπική αναζήτηση γίνεται πιο ατομοκεντρική, καθώς υπάρχει η δυνατότητα να επιλέγει κανείς απαντήσεις ανάλογα με την αντίληψή του, τον χαρακτήρα του, την ιδιοσυγκρασία του, τις γνώσεις και τα ενδιαφέροντά του. Αυτή η πραγματικότητα απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, καθώς χρειάζεται διάκριση, ώστε η αναζήτηση να παραμένει ασφαλής και να μη μετατρέπεται σε μια υποκειμενική κατασκευή «αλήθειας».
Σε αυτή την πραγματικότητα, διαμορφώνεται ένα νέο ήθος και ένας συγκεκριμένος τρόπος σκέψης. Πολλοί θεωρούν ότι η ατομική αναζήτηση εκφράζει την ελευθερία και ότι ο άνθρωπος μπορεί μόνος του να προσεγγίσει την αλήθεια, χωρίς ανάγκη καθοδήγησης. Άλλοι αισθάνονται ότι μπορούν να αντλούν στοιχεία από διαφορετικές πνευματικότητες, κρατώντας κυρίως ό,τι τους ταιριάζει περισσότερο, με την πεποίθηση ότι κάθε δρόμος έχει κάτι να προσφέρει. Συχνά δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στο ατομικό βίωμα, σε αυτό που αισθάνεται κανείς ως αληθινό, ενώ παράλληλα καλλιεργείται η αντίληψη ότι η αλήθεια προσεγγίζεται ανάλογα με τον τρόπο που αντιλαμβάνεται ο καθένας την πραγματικότητα.
Όταν η αναζήτηση γίνεται πιο ατομοκεντρική και απαιτεί διαρκώς διάκριση, αναδύεται σιγά-σιγά η ανάγκη για έναν δρόμο που να προσφέρει ασφάλεια, προσανατολισμό και αλήθεια. Έτσι φανερώνεται στην πράξη η μεγάλη αξία της εκκλησιαστικής οδού ως δρόμου μαθητείας και εμπιστοσύνης. Η εκκλησιαστική εμπειρία προσφέρει έναν τρόπο ζωής στον οποίο ο άνθρωπος μαθαίνει να ρωτά, να ακούει, να εμπιστεύεται και να καθοδηγείται, μέσα σε μια ζωντανή σχέση με πρόσωπα που έχουν ήδη πορευθεί αυτή την οδό και μπορούν να τη μαρτυρήσουν με τη ζωή τους.
Μέσα σε αυτή τη μαθητεία καλλιεργείται η ταπείνωση της καρδιάς, και η ταπείνωση αυτή καθιστά τον άνθρωπο δεκτικό στη χάρη του Θεού. Έτσι, η πνευματική αναζήτηση μετατρέπεται σε μια θεραπευτική πορεία, μέσα στην οποία ο άνθρωπος φωτίζεται, ειρηνεύει βαθιά μέσα του και πορεύεται με ασφάλεια προς την αλήθεια.
- Οι παγίδες της πνευματικής αναζήτησης
Όταν όμως αυτή η αναζήτηση απομακρύνεται από την εκκλησιαστική εμπειρία, μπορεί να οδηγηθεί σε παγίδες που δεν είναι πάντοτε εμφανείς. Κάποιες επιλογές παρουσιάζονται ως πνευματικές και ελκυστικές, χωρίς όμως να οδηγούν τον άνθρωπο σε αληθινή θεραπεία και σταθερότητα. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται φαινόμενα όπως ο αποκρυφισμός, η μαντεία, οι προλήψεις και οι δεισιδαιμονίες, καθώς και μορφές πνευματικότητας που συνδέονται με τον ανατολικό μυστικισμό.
- Αποκρυφισμός
Ο αποκρυφισμός, όπως φανερώνει και η ίδια η λέξη, σχετίζεται με την αναζήτηση του «απόκρυφου», του μυστηριώδους. Πρόκειται για την προσπάθεια του ανθρώπου να γνωρίσει και να αξιοποιήσει δυνάμεις που θεωρούνται αόρατες και μυστικές, πέρα από ό,τι μπορεί να κατανοηθεί και να ερμηνευθεί με τα συνήθη μέσα της γνώσης και της επιστήμης.
Οι ίδιοι οι εκπρόσωποι αυτού του χώρου τον παρουσιάζουν ως μια μορφή «γνώσης» ή ακόμη και ως μια ιδιαίτερη «επιστήμη», η οποία —όπως υποστηρίζουν— οδηγεί τον άνθρωπο σε μια βαθύτερη κατανόηση της πραγματικότητας. Στο πλαίσιο αυτό, μιλούν για «ενέργειες», για «αστρικά» και «αιθερικά» πεδία, για κρυφές σχέσεις και επιδράσεις που συνδέουν τον άνθρωπο με το σύμπαν, θεωρώντας ότι όλα αυτά μπορούν να προσεγγιστούν μέσω ειδικών πρακτικών ή τεχνικών.
Στην καθημερινότητα, ο αποκρυφισμός δεν περιορίζεται σε θεωρίες, αλλά εκφράζεται μέσα από πλήθος πρακτικών: από την αστρολογία και τη μαντεία μέχρι τη μαγεία, τον πνευματισμό, τον υπνωτισμό και διάφορες μορφές «ενεργειακών» μεθόδων. Όλες αυτές οι προσεγγίσεις έχουν ένα κοινό στοιχείο: την προσπάθεια του ανθρώπου να αποκτήσει πρόσβαση σε κρυφές δυνάμεις και, σε κάποιο βαθμό, να τις θέσει στην υπηρεσία του.
Ίσως κάποιος να σκεφτεί ότι όλα αυτά δεν είναι απαραίτητα κάτι αρνητικό, αλλά μια μορφή αναζήτησης, μια προσπάθεια να γνωρίσει κανείς βαθύτερα τον εαυτό του και τον κόσμο. Άλλοι θεωρούν ότι πρόκειται για μια διαφορετική γνώση, που συμπληρώνει όσα δεν μπορεί να εξηγήσει η επιστήμη, ή ότι η επαφή με τέτοιες πρακτικές προσφέρει έντονες εμπειρίες, τις οποίες ο άνθρωπος συχνά εκλαμβάνει ως αληθινές και βοηθητικές. Κάποιοι ακόμη πιστεύουν ότι δεν απομακρύνονται από τον Θεό, αλλά αναζητούν περισσότερους τρόπους κατανόησης της ζωής.
Είναι αλήθεια ότι πίσω από αυτές τις σκέψεις υπάρχει μια ειλικρινής αναζήτηση. Μέσα από αυτές όμως τις προσεγγίσεις διαμορφώνεται σταδιακά ένα φρόνημα και ένα ήθος που απομακρύνουν τον άνθρωπο από το ευαγγελικό και εκκλησιαστικό πνεύμα. Ο άνθρωπος στρέφεται προς μια «μυστική» γνώση και μια «ανώτερη» δύναμη, πιστεύοντας ότι, αν τις αποκτήσει, θα βρει την πληρότητα και θα ολοκληρώσει τον προορισμό του.
Έτσι, στις σχέσεις του με τον Θεό και τον πλησίον καλλιεργείται σιγά-σιγά η τάση προς τον έλεγχο και τον χειρισμό, ενώ η καρδιά απομακρύνεται από την εμπιστοσύνη και τη δεκτικότητα. Η πνευματική ζωή μετατοπίζεται από τη δωρεά της χάριτος σε πρακτικές και μεθόδους που υπόσχονται άμεσα αποτελέσματα.
- Μαντεία
Μια άλλη μορφή αυτής της αναζήτησης εμφανίζεται μέσα από τη μαντεία. Η μαντεία είναι μια πρακτική που υπόσχεται στον άνθρωπο τη δυνατότητα να γνωρίσει το άγνωστο, κυρίως το μέλλον ή κρυφές πτυχές της ζωής του, με μέσα που δεν στηρίζονται στη ζωντανή σχέση με τον Θεό. Στον πυρήνα της βρίσκεται μια βαθιά ανθρώπινη αγωνία: η ανάγκη για ασφάλεια και βεβαιότητα μέσα στην αβεβαιότητα της ζωής.
Από πολύ νωρίς στην ανθρώπινη ιστορία, υπάρχουν μαρτυρίες ότι ο άνθρωπος αναζητούσε τρόπους να προβλέψει το μέλλον και να κατανοήσει τι πρόκειται να του συμβεί. Οι πρώτες μορφές μαντικής στηρίζονταν στην παρατήρηση της φύσης και της ανθρώπινης εμπειρίας. Σταδιακά, όμως, αυτή η αναζήτηση συνδέθηκε με το «υπερβατικό» και ντύθηκε με μυστήριο, τελετουργίες και συμβολισμούς. Έτσι δημιουργήθηκαν μαντεία και χρηστήρια, τόποι όπου ο άνθρωπος πίστευε ότι μπορούσε να λάβει απαντήσεις για τη ζωή του.
Παρά την παρέλευση τόσων αιώνων, ακόμη και σήμερα, στην εποχή της επιστήμης και της τεχνολογικής προόδου, η μαντεία εμφανίζεται με πολλές μορφές: αστρολογία, καφεμαντεία, χαρτομαντεία, ονειρομαντεία, χειρομαντεία και πλήθος άλλων πρακτικών. Κοινό τους στοιχείο είναι η προσπάθεια να αποσπαστεί πληροφορία για το μέλλον ή για την πορεία της ζωής, ώστε ο άνθρωπος να νιώσει μεγαλύτερη ασφάλεια και να επηρεάσει τη στάση και τις επιλογές του.
Στην καθημερινή εμπειρία, η μαντεία συχνά αντιμετωπίζεται ως κάτι απλό και ακίνδυνο. Πολλοί την προσεγγίζουν ως έναν τρόπο να πάρουν μια κατεύθυνση, να κατανοήσουν καλύτερα τον εαυτό τους ή να αισθανθούν μια μορφή στήριξης. Υπάρχει ακόμη και η αντίληψη ότι, εφόσον δεν αντικαθιστά την πίστη, μπορεί να συνυπάρχει με αυτήν ως ένα συμπληρωματικό βοήθημα.
Όταν ο άνθρωπος εμπιστευθεί τον εαυτό του στη μαντεία, διαμορφώνει, ίσως και χωρίς να το αντιλαμβάνεται, ένα εσωτερικό ήθος και έναν συγκεκριμένο τρόπο σκέψης. Σταδιακά καλλιεργείται η τάση να θέλει να γνωρίσει εκ των προτέρων και να επηρεάσει το μέλλον, ενώ η καρδιά του απομακρύνεται από την εμπιστοσύνη στην αγάπη του Θεού. Έτσι, η υπομονή και η πίστη υποχωρούν, και τη θέση τους παίρνουν πρακτικές που δίνουν την ψευδαίσθηση ελέγχου.
- Προλήψεις και δεισιδαιμονίες
Σε πιο καθημερινό επίπεδο, η ίδια νοοτροπία εκφράζεται μέσα από τις προλήψεις και τις δεισιδαιμονίες. Οι προλήψεις και οι δεισιδαιμονίες αποτελούν τρόπους σκέψης και στάσεις ζωής, μέσα από τις οποίες ο άνθρωπος αποδίδει σε φυσικά γεγονότα ή σε απλά αντικείμενα μια «κρυφή» δύναμη και επιρροή. Στη δεισιδαιμονία, το πνεύμα πλανάται, αποδίδοντας σε ό,τι είναι φυσικό ιδιότητες που υπερβαίνουν την πραγματικότητά του. Στην πρόληψη, δημιουργείται η πεποίθηση ότι υπάρχει μια μυστηριώδης σχέση ανάμεσα σε τυχαία γεγονότα και σε όσα πρόκειται να συμβούν στη ζωή του ανθρώπου.
Από πολύ νωρίς στην ιστορία, τέτοιες αντιλήψεις συνόδευαν τον άνθρωπο και, με την πάροδο του χρόνου, πέρασαν από γενιά σε γενιά ως συνήθειες και παραδόσεις. Έτσι, πολλές από αυτές διατηρούνται μέχρι σήμερα, ακόμη και όταν έχει χαθεί το αρχικό τους νόημα.
Στην καθημερινή ζωή εκφράζονται με πολλούς τρόπους: ένα «κακό μάτι», ένας αριθμός που θεωρείται γρουσούζικος, μια ημέρα που προκαλεί επιφύλαξη, ένα τυχαίο γεγονός που ερμηνεύεται ως καλός ή κακός οιωνός. Μικρές κινήσεις, λέξεις ή αποφυγές αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, καθώς συνδέονται με την προσδοκία ότι μπορούν να επηρεάσουν την πορεία των πραγμάτων, ακόμη κι όταν όλα αυτά φαίνονται απλά και ακίνδυνα.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι εκφράσεις και συνήθειες που έχουν περάσει σχεδόν ασυνείδητα στην καθημερινότητά μας. Το «χτύπα ξύλο», που αρχικά συνδεόταν με μια συμβολική αναφορά σε κάτι ιερό ή προστατευτικό, όπως τα ιερά δάση, σήμερα επαναλαμβάνεται μηχανικά, σαν να έχει από μόνο του αποτρεπτική δύναμη. Η μαύρη γάτα, που κατά τον Μεσαίωνα συνδέθηκε με φόβους και δεισιδαιμονικές αντιλήψεις —όπως η πίστη στη μεταμόρφωση των μαγισσών— αντιμετωπίζεται ως κακός οιωνός, χωρίς επίγνωση της προέλευσης αυτής της αντίληψης. Το σπάσιμο ενός καθρέφτη, που κάποτε σχετιζόταν με συμβολισμούς γύρω από την ανθρώπινη εικόνα και την αντανάκλαση της ψυχής, θεωρείται σήμερα προμήνυμα κακοτυχίας, ενώ η Τρίτη, λόγω του ιστορικού γεγονότος της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης, φορτίστηκε με αρνητικό περιεχόμενο και αποφεύγεται για σημαντικές αποφάσεις. Έτσι, το αρχικό νόημα αλλοιώνεται ή λησμονείται και στη θέση του παραμένει μια συνήθεια που λειτουργεί κυρίως μέσα από τον φόβο και την ανασφάλεια.
Για πολλούς ανθρώπους, όλα αυτά δεν θεωρούνται κάτι σοβαρό. Αντιμετωπίζονται ως μέρος της καθημερινότητας ή ως μια αθώα συνήθεια που προσφέρει μια αίσθηση ασφάλειας. Συχνά καλλιεργείται η σκέψη ότι, ακόμη κι αν δεν υπάρχει λογική εξήγηση, «δεν βλάπτει» να τα τηρεί κανείς, ενώ δεν λείπει και η αντίληψη ότι αποτελούν απλώς στοιχεία παράδοσης ή μια μορφή ψυχολογικής στήριξης.
Όμως, μέσα από αυτή τη στάση, ακόμη κι όταν δεν γίνεται συνειδητά, καλλιεργείται σταδιακά ένας τρόπος σκέψης που μετατοπίζει την καρδιά από την εμπιστοσύνη στον Θεό προς την εξάρτηση από «σημάδια» και εξωτερικές πρακτικές. Ο άνθρωπος αρχίζει να στηρίζεται σε αυτά για να νιώσει ασφαλής, αναζητώντας μέσα σε τυχαία γεγονότα μια αίσθηση καθοδήγησης που δεν μπορεί να του δώσει αληθινή σταθερότητα. Με τον τρόπο αυτό, η ζωή του επηρεάζεται ολοένα και περισσότερο από φόβους και υποψίες, ενώ η εσωτερική ειρήνη και η αυτοπαράδοση στον Θεό σταδιακά εξασθενούν.
- Ανατολικός μυστικισμός
Σε άλλες περιπτώσεις, η αναζήτηση αυτή λαμβάνει πιο συστηματική μορφή και συνδέεται με συγκεκριμένες πνευματικές πρακτικές. Κατά τη διάρκεια της αναζήτησής τους, ορισμένοι άνθρωποι στρέφονται σε μορφές πνευματικότητας που συνδέονται με τον ανατολικό μυστικισμό. Εκεί συναντούν πρακτικές που υπόσχονται εσωτερική ηρεμία και βαθύτερη εμπειρία της ζωής.
Τέτοιες τεχνικές μπορεί να είναι ο διαλογισμός και οι επιμέρους πρακτικές που τον συνοδεύουν, όπως οι ασκήσεις αναπνοής και η επαναληπτική χρήση λέξεων ή φράσεων, μέσα από τις οποίες ο άνθρωπος επιδιώκει να αποσυρθεί από τον εξωτερικό κόσμο και να στραφεί προς το εσωτερικό του. Με την απενεργοποίηση των αισθήσεων και των σκέψεων επιδιώκεται η επίτευξη μιας κατάστασης σιωπής και εσωτερικής ηρεμίας, που εκλαμβάνεται ως βασικό στάδιο πνευματικής προόδου.
Η πρόταση για τη χρήση τέτοιων τεχνικών λειτουργεί ελκυστικά, γιατί φαίνεται να ανταποκρίνεται στην ανάγκη του ανθρώπου για ηρεμία και εσωτερική γαλήνη. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται η αίσθηση ότι, μέσα από τη σωστή και επίμονη άσκηση, μπορεί να οδηγηθεί σε μια βαθύτερη γνώση του εαυτού και της πραγματικότητας.
Σταδιακά, αυτού του είδους η πνευματικότητα αποσυνδέει τον άνθρωπο από την πραγματική ζωή, καλλιεργώντας εσωτερικές και μυστικιστικές καταστάσεις που επιδιώκονται μέσα από τεχνικές και μεθόδους. Η προσοχή περιορίζεται στο εσωτερικό του ανθρώπου, με στόχο την επίτευξη μιας ατομικής εμπειρίας που εκλαμβάνεται ως «φώτιση» ή ως πρόσβαση σε βαθύτερα επίπεδα συνείδησης. Έτσι, η πνευματική ζωή κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε έναν εσωτερικό κόσμο, που δεν συνδέεται με την καθημερινή ζωή και δεν εκφράζεται ως ζωντανή σχέση αγάπης προς τον Θεό και τον άνθρωπο.
Με τον τρόπο αυτό, η αναζήτηση μετατοπίζεται από τη διαπροσωπική αγαπητική σχέση προς την ατομοκεντρική εμπειρία. Η πνευματική πρόοδος κρίνεται από την εσωτερική αίσθηση και συνδέεται κυρίως με την ανθρώπινη προσπάθεια και την άσκηση πρακτικών. Έτσι, οι απαντήσεις που αναζητά ο άνθρωπος για το νόημα της ζωής τείνουν να περιορίζονται σε μια αυτοαναφορική στάση, όπου το κέντρο των πάντων τοποθετείται στον ίδιο τον άνθρωπο.
Η εκκλησιαστική εμπειρία αναδεικνύει έναν διαφορετικό τρόπο αναζήτησης, που δεν περιορίζει τον άνθρωπο μέσα στα ασφυκτικά όρια της κτιστότητάς του και του εαυτού του, αλλά τον εισάγει σε μια ζωντανή σχέση με τον Θεό. Μέσα σε αυτή τη σχέση, η μεταμόρφωση της ύπαρξης δεν αποτελεί αποτέλεσμα τεχνικής ή άσκησης, αλλά καρπό της χάριτος, που γεννιέται από την πίστη, την προσευχή και την αγάπη. Η χάρη αυτή γίνεται εμπειρία που χαρίζει στον άνθρωπο ειρήνη και πληρότητα.
Τελικά, ο άνθρωπος δεν αναζητά απλώς απαντήσεις, αλλά έναν τρόπο ζωής όπου η καρδιά του μπορεί να αναπαυθεί. Και η καρδιά αναπαύεται όταν συναντά τον Θεό ως Πρόσωπο και όχι ως απρόσωπη δύναμη ή εμπειρία. Όταν παύει να στηρίζεται σε μεθόδους, τεχνικές και σημάδια, και εμπιστεύεται ολόκληρη την ύπαρξή του στην αγάπη Του. Έτσι βρίσκει το αληθινό νόημα της ζωής του, που είναι να αποκτήσει το Άγιο Πνεύμα και να ζει τη ζωή της θείας χάριτος.
*Ο Οικονόμος π. Ανδρέας Γκατζέλης είναι ιερέας στην ενορία της Ιεράς Μητρόπολης Μεσογαίας και Λαυρεωτικής και μέλος της Συνοδικής Επιτροπής επί των Αιρέσεων.
